9

 

 

*  पुरा भारतदेशे गङ्गानद्यस्तीरे खाण्डवं नाम महत् वनम् आसीत् /

    previously  in-India  on-Ganges-river-bank

    Khandva named   great forest     was

 

* तस्मिन् वने केचिनत् मुनय: गोपाला: अविपाला: च अवसन् /

    in-that-forest   some sages, 

    cowherds, and shepherds    dwelled

 

* ते मुनय: ईश्वरम् एव चिन्तयितुम् इच्छन्त: ग्रामनगराणि परित्यज्य

     the sages    God    to-contemplate   wanting

     village-cities    having-abandoned

 

   वनम् आग्त्य तप: पूजां यज्ञां च अन्वतिष्ठन् /

     forest  having-come,  worship and sacrifice     performed

 

* तस्मिन् वने न केवलं मुनय: अपि तु पशव: अपि बभूवु: /

    in-that-forest  not  only  sages

    but also  animals     were

 

* किन्तु ते पशव: मुनीनां प्रभावेण शान्तिभावम् आगता न परश्परम्  हिंसन् /

    but  the animals   of-sages  with-power    

    state-of-peace   came     not    one-another    to-injure-kill

 

* सिंहा व्याघ्रा: शृगाला: च धेनुभि: मृगै: च सह तस्मिन् वने सुखेन अवसन् /

    lions, tigers, and jackels    with-cows and deers

    in-that-forest    with-happiness     dwelled

 

* तत्र एव कस्यचित् वृक्षस्य अध: स्थित: च्यवन: नाम मुनि:

    there   of-some-tree under,  stood Cyavana named sage 

 

    वर्षसहस्रं यावत् तीव्रं तपस् चकार /

     1000 years  as-much,    harsh    tapas     did

 

* स सर्वेषां मुनीनां पितामह इव अभूत् /

     he  of-all-sages    father's father  like    was 

 

* दीर्घं कालं यावत् स च्यवन: मुनि: एकस्मात् स्थानाद् अन्यत्र न जगाम /

    long time  as-long-as    he Cyavana sage

    from-this-one-place       elsewhere   no   have-gone

 

* स: अन्नम् अपि न अभक्षयत् जलम् अपि च न अपिबत् /

    he  food     no eat,  and water    no drink

 

* स वर्षशतं यावत् वृक्ष इव अतिष्ठत् /

    he   100 years  as-much,  tree like    stayed

 

* न एष नर: नेत्रमपि विचालयति इति 

    no   this man    eyes  even       make-move

 

  यदा सर्पा विहगा: च  अबोधं

    when   snakes and birds   became-aware

 

   तदा ते भीतिं परित्यज्य तस्य समीपम् आगत्य अवसन् /

     then  they   fear  having-abandoned  

     of-him    near  having-come   dwelled

 

* केचित् सर्पा: च्यवनस्य केशेषु निजं गृहं चकु: /

    some snakes   of-Cyavana   in-hair  one's-own   house   made

 

----------

*  अथैकदा शर्यात: नाम कश्चित् राजा पुत्रै: कन्याभि: भार्याभि: चम्वा च सह

     then once   Saryata named   some king

     with sons, daughters, wives and army  

 

   ग्रामान्तरं गच्छं तस्मिन् वने कानिचित्   दिनानि अवसत् /

     another-village  ( goes )      in-that-forest   some days    lived

 

* तत्र वसत: तस्य नृपस्य पुत्रा: वने खेनन्त: तं व्यवनं मुनिम् अद्राक्षु: /

    there   dwells   the king's sons     in-forest

      infinite-sky    him  Cyavana sage    has-seen(aorist)

 

* सर्पै: एव वेष्टितं निश्चलं तं वृद्धं नरं समीक्ष्य ते मूर्खा राजपुत्रा:  चिन्तयामासु: -

     by-snakes  surrounded    motionless  the old man

     having-looked-closely   the fools princes   wanting-to-contemplate 

 

   क: अयं जीर्ण: नर: अत्र मृत: इव वृक्षस्य अध: सीदति /

      who  this   old man   here   dead-like   of-tree under    sits

 

   मृत: वा जीवति वा इति कथं बोधाम इति /

     died or living        how  we-know

 

* एवं चिन्तयित्वा ते बाला: किञ्चित् काष्ठम् आदाय

    thus having-contemplated,  the boys   some stick  having-brought

 

   व्यवनस्य ऋषे: नेत्रे अभिन्दंस्तं च हसन्त: लोष्टै: अतुदन् /

     Cyavana's rishi's  in-eye  and  (broke    ) 

     laughing    with-lumps-of-dirt    struck

 

* यदा ते बाला: तम् ऋषिम् उपाहसंस् तदा स: अकुप्यत् /

     when  the boys   the rishi  laughed-at    then he  got-angry

 

* कुपित: स मुनि: शर्यातं शशाप -

    angered the sage  to-Saryata   cursed(perf)

 

   सर्वे शर्यातजना असंज्ञा भवन्तु इति /

     all   Saryata-people      crazy    will-be

 

* व्यवनस्य शपेन सर्वे शर्यातजना असंज्ञा बभूवु: /

     of-Cyavana  with-curse   all-Sharyata-people  crazy  have-become

 

* पुत्रा: मातॄ:  लोष्टै: अतुदन् /

    sons   mothers   lumps-of-dirt    struck

 

* मातर: दुहितॄ: अताडयन् /

     mothers    daughters    were-caused-to-strick

 

* सर्वे जना: इत: तत: भ्रमन्त: धावन्त: च

     all people  here and there  wandered and ran 

 

     निजानि वस्त्राणि परित्यज्य वृक्षान् आरूह्य कपय इव बभ्रमु: /

       one's-own    clothes  having-abandoned,

      trees  having-climbed      monkeys  wandered-around

 

* शर्यात: च तत् सर्वम् अवलोक्य संभ्रान्त: कुत: समुत्पन्न आपदेष इति चिन्तयामास /

    and Sharyata  that  all  having-seen   confused

    from-where   produced    misfortune   wants-to-contemplate    

 

* बहु चिन्तयन् अपि स एतस्य आपद: कारणं न अबोधत् /

    many  contemplations,    he   of-this-misfortune   reason  not known

 

-------

* तदा स शर्यात: गोपालांश्चाविपालांश्च समाहूय अब्रवीत् -

     then  he Sharyata  cowherd and shepherd

     having-called     said

 

   अपि यूयम् एतस्य आपद: कारणं बोधथ इति /

       you   of-this-misfortune  reason   know

 

* त ऊचु: - हे राजन्, तव पुत्रा: एतं मृतम् इव तिष्ठन्तं महामुनिम् उपहसन्त:

      he   said(perf)   -     hey king,  your sons   him dead-like

      steady-great-sage   laughed-at

 

    लोष्टै: तम् अतुदंस् तस्य च नेत्रे काष्ठै: अभिन्दन् /

      with-lumps-of-dirt    him  struck     

      and in-his eyes    with-lumps-of-dirt    broke-split

 

* एतेन अपकारेण कुपित: स महामुनि: त्वम् अशपत् /

    by-this-bad-treatment   angered   the great-sage   you   cursed

 

* एतत् कारणं तव जनानाम् असंज्ञाया इति /

     this  action   of-your  people    of-crazy

 

* तद् गोपालानाम् अविपालानाम् च वचनं श्रुत्वा स राजा

    that  cowherd and shepherd     speech  having-heard   the king

 

   तस्य मुने: क्रोधम् अपनेतुम् उपायं चिन्तयामास /

     of-this-sage   anger  to-take-away    means   wants-to-comtemplate   

 

---------

* कुपितं च्यवनं मुनिम् उपगम्य शर्यात उवाच -

    angered  Cyavana   sage  having-approached,  Sharyata   says

 

   हे मुने, त्वाम् अजानद्भि: मम पुत्रै: महानपकार: कृत: /

      hey sage, you  with-ignorances    by-my-sons    great-insult   done

 

* तं क्षन्तुम् अर्हति भवान् इति /

    him   to-forgive   ought-to    you

 

* तम् अपकारम् अपनेतुं मम जनानां

     the  insult   to-take-away,  of-my-people  

 

   संज्ञाप्रतिलाभाय च यत् तव इष्टं तत् अहं करिष्यामि /

     and for-regaining-sanity,  what your wish   that  i   will-do

* तव इच्छां कथय इति /

     your   wish    tell 

 

* तत् श्रुत्वा स मुनि: उवाच -

     that  having-heard,  the muni   says

 

   हे नृप, महानपराध: त्वया कृत: /

     hey king,  great-offense   by-you   done

 

* मम क्रोधन् अपनेतुं मह्यं तव सुकन्यां नाम कन्यां प्रयच्छ /

     my anger  to-take-away    to-me

     Sukanya named   girl    give-forth

 

* अन्यथा तव जनानां संज्ञाप्रतिलाभ: न कदापि भविष्यति इति /

     otherwise  your people's    crazy-loosing

     never   will-be

 

* एतस्मा अतिवृद्धाय मुनये स्वीया तरूणी कन्या सुकन्या

    for-this-very-old-sage   one's-own  young girl Sukanya

 

   प्रदेय इति चिन्तयित्वा स शर्यात: दु:खित: बभूव /

     offer    having-contemplated, he Sharyata  pained   was

 

* सुकन्यां प्रति गत्वा स उवाच -

    Sukanya  towards  having-gone,   he  said

 

   प्रियकन्ये सुकन्ये, अस्माकं जनानां संज्ञाप्रतिलाभाय एक एवोपाय: न अन्य: कश्चित् /

     dear-girl-Sukanya,   of-our-people   to-restore-mind-sanity

     (                         no   other   some  )

 

* यदि त्वम् एतस्य अति  वृद्धस्य महामुने: च्यवनस्य भार्या भवे:

   if   you   of-this-very-old-great-muni   you-should-be   Cyavana's  wife   

 

    तर्हि एव  अस्माकं  जनानां संज्ञाप्रतिलाभ: भविष्यति इति /

      then    of-our-people's  mind-restore      will-be

 

* पितु: ताम् अगतिकां वाचं श्रुत्वा निजकुलरक्षणाय सा सुकन्या अब्रवीत् -

     father's    the desperate speech     having-heard

      to-protect-own's-family      she Sukanya  spoke

 

   हे तात , अलं चिन्तया /

           no-more    with-contemplate

 

* भवती एष वृद्धमुनि: मे पति: इति /

          this   old-sage   my  husband

 

* पितृकुलरक्षणाय निजसुखम् अपि 

    to-father-family-protect,  one's-own-happiness 

 

  परित्यजन्ती सा सुकन्या वृद्धमुने: च्यवनस्य भार्या बभूव /

   abandoning-she-Sukanya   of-old-sage   Cyavana's wife  had-become

 

* पतिव्रता च सा तरूणी भार्या सुखहीना अपि

    and  dedicated-to-her-husband   she-young-wife  with-happiness even

 

   निजं वृद्धपतिं भक्त्या सेवमाना न कदापि परपुरूषम् अचिन्तयत् /

      one's-own  old-husband  with-devotion  with-servitude 

      never   other-man    contemplated

 

-------

* अथैकदा स्वर्गलोकात् अश्विनौ भूमौ अगतौ /

    then-once    from-heaven,  2horses   on-earth   came

 

* अस्वनौ देवानां भिषजौ /

     2horses   of-Gods   doctors

 

* तौ च अतिसुन्दरौ बभूवतु: /

    and they2  very-pretty    were

 

* वने विचरद्भ्यां ताभ्यां सुन्दरी सुकन्या वृद्धपतिं सेवमाना दृष्टा /

    in-forest   ( they2-wandering )     pretty-Sukanya

    old-husband serving, having-seen

 

* तां दृष्ट्वा तयो: मनसि काम: बभूव /

    her  having-seen,     in-their-mind   love   became

 

* तौ तां सुकन्याम् अभाषेताम् -

     they2   to-her Sukanya   spoke

 

   हे सुकन्ये, परित्यज्य  एतं वृद्धपतिम् आवां प्रति आगच्छ

     hey Sukanya,  having-abandoned

     this old-sage,   us2  towards    come

 

    यथा त्वं कामसुखं लप्स्यस इति /

      as   you   love-happiness   desire-to-acquire

 

* तत् श्रुत्वा सा ब्रवीत् - न अहम् अधर्ममाचरिष्यामि /

     that  having-heard, she said - no  i    

 

* यस्मै मां पितायच्छत् तं मे पतिं जीवन्त न त्यक्ष्यामि /

    for-who   me   father-gave,  him  my  husband living

    no    i-will-abandon

   

* गच्छ तं युवाम् अन्यत्र इति /

    go    you2   elsewhere

 

* एवं भाषित्वा सा सुकन्या च्यवनं प्रति गत्वा सर्वं वृत्तान्तं न्यवेदयत् /

    thus   having-spoken  she Sukanya  Cyavana

    towards  having-gone,   all  events      reported

 

* च्यवन: अब्रवीत् - साधु साधु सुकन्ये /

    Cyavana  spoke -  good-good   Sukanya

 

* धन्यासि /

    ( fortunate    )

 

* यदि तौ अश्विनौ पुन: अगत्य तद् एव वद एतां  

    if   the2-horses  again  having-come,  that  say  this 

 

   तर्हि त्वं तौ प्रति एवं भाषस्व -

     then you  them2  towards  thus   speak

 

   अज्ञौ युवाम् अधर्मचारिणौ नरकं गमिष्यथ: /

     ignorane  you2,   unrighteous-behavior-acting    hell  you2-will-go

 

* यदि युवां मम पतिं पुन: युवानं करिष्यथ:

    if   you2  my  husband  again  young   will-make

 

   तर्हि स युवाभ्यां धर्मम् उपदेक्ष्यति इति /

     then  he   to-you2     righteous-behaviour   will-teach

 

* तौ अश्विनौ पुन: आगत्य सुकन्यां प्रति तत् एव अभाषेताम् /

    the2 horses   again  having-come,   Sukanya  towards  that  said

 

* सा च तौ प्रति पत्यु: वचनम् अभाषत /

    and she  them2  towards    of-husband  words   spoke

 

* धर्मज्ञानम् इच्छन्तौ अश्विनौ देवभिषजौ सुकन्याम् अवदताम् -

    dharma-knowledge  wanting-2horses-doctors, to-Sukanya  said

 

   सुकन्ये, अस्मात् स्थानान्न अतिदूरं चिरयौवन: नाम दिव्य: ह्रद: /

     Sukanya,  from-this place   very-far 

     Cirayauvana  named     devine lake

 

* यदि तव पति: तस्मिन् ह्रदे अवगाहेत

     if  your  husband    this lake   plunge-into

 

   तर्हि स युवा भविष्यति इति/

     then   he  young    will-become

 

* अनन्तरं च्यवन: तस्मिन् ह्रदे अवगाह्य युवा बभूव /

     afterwards  Cyavana   in-this-lake   having-plunged  young  became

 

* पतिव्रतया सुकन्यया सह युवा च्यवन: चिरकालं रेमे /

     with-dedicated-to-her-husband-Sukanya

     young Cyavana   for-a-long-time    2 enjoys

 

* तौ दृष्ट्वा जना एवम् अभाषन्त -

    them2 having-seen,  people   thus   said

 

   धन्या खलु एषा सुकन्या या पतिव्रता भूत्वा धर्मबलेन पतिं युवानं चकार /

      fortunate  indeed   this  Sukanya (who-dedicated)    having-been

      with-dharma-power   husband   young    was-made

 

* अह: बलं धर्मस्य इति /

   ahh     power   dharma's